کودکان با دشواریهای درخواندن و هجی کردن
به نام خدا
کودکان با دشواریهای درخواندن و هجی کردن
مشکلات خواندن از اساس ترین مشکلاتی است که کودکان بانارسایی های ویژه ی یادگیری با آن مواجه هستند . زیرا کودکی که نمیتواند بخواند شانس بسیارکمی جهت موفقیت درمدرسه دارد.
تأخیر دررشد سیستم عصبی مرکزی یا آسیب های مغزی اکثراً به عنوان علت عدم توانایی درخواندن ذکر می شود. صدمه به مراکزی از مغز که کنترل تکلم – شنوایی و بینایی زا به عهده دارند نیزمی تواند نارساخوانی را به وجود آورد. دیس لکسی یا نارسا خوانی اصطلاحی است که برای کودکانی که علی رغم هوش طبیعی قادر به خواندن نیستند به کار می رود . این گروه از کودکان ممکن است واژه های بسیاری را بدانند و به راحتی آنها را در مکالمه به کارگیرند اما قادر به درک و شناسایی نشانه های نوشتنی یا چاپی نیستند . برخی از این کودکان حتی می توانند واژه ها را بخوانند اما مفهوم آنها را نمی فهمند.
این حالت را هیپرلکس می نامند. معلمان و مسئولان آموزش و پرورش به علت عدم آگاهی از مشکلات ویژه ی این گروه از کودکان معمولاً آن ها را در شمارعقب ماندگان ذهنی رده بندی می کنند و یا به عنوان کودکان تنبلی که کوشش برای یادگیری نمی کنند می شناسند گاهی دشواری های خواندن این کودکان با مشکل هجی کردن نیزهمراه است . توانایی خواندن و هجی کردن با این که باهم ارتباط نزدیک دارند اما یکی نیست و ممکن است هرکدام جداگانه وجود داشته باشد. گاهی اوقات به علت فشارهای محیطی و عدم درک اطرافیان از توانایی های خاص این دسته از کودکان، مشکلات روانی و عاطفی و رفتاری نیز بر مشکلاتشان افزوده می شود.
کودکان نارسا خوان اکثراً مشکلاتی درجهت یابی فضایی، تشخیص راست وچپ بالا وپایین، توالی حروف و کلمات، هماهنگی بین چشم و دست، ارتباط بین اعضای بدن خود ودیگران دارند . نسبت پسران نارسا خوان سه برابر بیشتر از دختران نارسا خوان است. مشکلات اختصاصی خواندن این کودکان به شرح زیر است:
الف) اشتباه کردن کلمات شبیه به هم مانند غاز و غار- چای وجای
ب) حدس زدن کلمات با در نظرگرفتن حروف ابتدا وانتهای کلمات
ج) آئینه خوانی یا وارونه خوانی کلمات مانند روز به جای زور
د) مشکلات شدید درهجی کردن کلمات
ه) بی میلی و انزجار از یادگیری خواندن
و) دشواری در تشخیص جزء از کل
مراحل تشخیص کودکان با اختلالات یادگیری
1-اولین مرحله این است که مشخص شود الف) آیا مشکل جنبه ی ویژه دارد یا کلی ؟
ب) آیا این مشکل در ارتباط با تواناییهای یادگیری اوست یا دراثرعوامل دیگری به وجود آمده است .
که برای روشن شدن این مطلب آزمون هوش انفرادی و آزمون ریاضی را از او می گیریم 2-دومین مرحله ، پیدا کردن عامل یا عواملی است که باعث به وجود آمدن مشکل خواندن علی شده است . آیا زیاد غیبت کرده – مشکل اقتصادی دارد . روابط تیره ای در خانواده دارد – معلم او مشکل دارد و ... پس از بررسی عوامل پزشک باید او را بررسی کند تا ببیند آیا از نظر بینایی، شنوایی یا آسیب مغزی مشکل دارد یا نه .
3- تجزیه و تحلیل رفتارهایی است که مشکل دانش آموز را به صورت عینی روشن می کند. این که درجریان خواندن چه کارهایی را می تواند و چه کارهایی را نمی تواند انجام دهد و...
4- درمرحله ی چهارم متخصص ، باید نتیجه ی تشخیصی خود را براساس رفتارهای آشکار و عینی و نیز عواملی که به آن ها بستگی دارد ارائه دهد به عبارت دیگر کاراین مرحله، با درنظرگرفتن مراحل دوم و سوم انجام می گیرد. 5- آخرین مرحله ی هر تشخیص ، به وجودآوردن یک برنامه ی منظم ترمیمی براساس نتیجه ی تشخیص است که این مرحله براساس نتایج به دست آمده از مرحله ی چهارم در نظرگرفته شده است وهدف آن کاستن مشکلات دانش آموز و در صورت امکان برطرف ساختن دشواری های اواست . امرتشخیص مشکل دانش آموز بسیار پیچیده و حساس است ونیاز به متخصصان مختلف دارد تا با هم کاری هم مشکل را به درستی بشناسند.
پس برای یافتن مشکل نیاز به یک سری آزمایشات پزشکی- روان پزشکی ، روان شناسی و آموزشی توسط. متخصصان مختلف داردکه این گروه با همکاری هم برای رسیدن به اهداف زیرتلاش می کنند. 1) شناخت مشکل واقعی دانش آموز 2) یافتن علت یا علل مشکل دانش آموز 3) تولید و ایجاد برنامه ای ترمیمی وآموزشی برای جبران نارسایی دانش آموز. با استفاده از روش چند حسی فرنالد و وسیله ای به نام وسیله ی آموزشی سینا می توان خواندن وهجی کردن را به دانش آموزان آموزش داد.
این وسیله شامل 97 کلمه است ودرآن روشی متناسب با روش تدریس فارسی اول دبستان ارائه شده است .
توضیح آنکه سینا از ترکیب دو حرف اول نام خانوادگی تهیه کنندگان این وسیله ی آموزشی گرفته شده است با این وسیله می توان حواس را از جهات مختلف تحریک کرد و دوباره خواندن، هجی کردن و درنهایت نوشتن را به افرادی که دراثر ضربات ناشی از تصادف یا حوادث دیگر دچار ضایعات مغزی شده اند و تواناییهای مذکور را از دست داده اند یار داد .
همچنین می توان خواندن وهجی کردن و درنهایت نوشتن را به عنوان یک بازی سرگرم کننده و دلپذیر به کودکان خردسال عادی وتیزهوش که علاقه ی شدیدی به یادگیری دارند یاد دد. این وسیله شامل 97 کلمه و 43 صدا می باشدکه درنوشتن آنها از 32 حرف الفبای فارسی استفاده شده است حروف بزرگ استفاده شده در کلمات دارای طول تقریبی 10 سانتی متر وعرض یک سانتی متر و ضخامت یک سانتیمترست حروف کوچک دارای طول تقریبی3 سانتی مترو عرض وضخامتی برابر با حروف بزرگ می باشد این کلمات در صفحاتی به شکل مربع مستطیل به ابعاد 25×30 سانتیمتر، به گونه ای که بتوان براحتی آنها را داخل و خارج کرد جا سازی می شود. ضمناً بلندی این حروف مانند دور 4 سانتیمتر وحروف ن وچ اگر به صورت بزرگ بیایند 5 سانتی متر است این وسیله را با موکت و مقوای ضخیم و ... می توان درست کرد.
چگونگی کاربرد سینا در آموزش زبان فارسی 1-از ساده ترین کلمه مانند آب خواندن را آغاز کنید. مفهوم آب را برای او بگویید . 2- ابتدا کلمه را ببیند وبعد بخش و صدا کشی کند. 3-حروف آو ب را از جای خود خارج کند و پس از لمس کردن صدای هرحرف را تکرار کند.
4- انگشت اشاره ی خود را در جای خالی هر حرف بکشد و صدای آن را تکرار کند. 5- حروف را سرجایش قراردهد درحالی که همزمان با شما صدای هرحرف را می کشد و درخاتمه کلمه را بخش می کند.
5- چندین بار این کار را انجام دهید تا خوب متوجه شود 7- درمرحله ی بعدی قادر باشد آب را بخواند و بدون نگاه کردن به آن با انگشتش کلمه را رسم کند. 8- گاهی اوقات باید باچشمان بسته این کار را انجام دهد تا بیشتر از ادراک ناشی از حرکت دست برای یادگیری استفاده کند. 9- اگر دانش آموزی با این مراحل یادنگرفت .از مراحل پایین تر و ساده تر شروع می کنیم . برای استفاده از مراحل پایین الف) با گچ یا زغال یا رنگ درحیاط کلمه را به صورت توخالی – بزرگ و دو خطی می نویسیم تا بین دو خط راه رود و صدای آن را بیان کند. (البته جهت حرکتش باید درست باشد)ب) مثلاً برای یک نفر کلاه روی سرقرار دهد. برای ب یک نفر یک وسیله ی گرد زیرآن قرار دهد. یا برای (د) یک نفر خود را مانند یک پیرمرد که کمرش خمیده نشان دهد ج) هنگامی که متوجه شدید دانش آموز می تواند فعالیت های ظریف تروپیچیده تر را انجام دهد مجدداً تمرین را شروع کنید. 10- بعد از یادگیری کلمات جمله سازی کند 11- از ترکیب ها مثل با و... برای حروف استفاده می کنیم . 12- دراین مرحله از دانش آموز بخواهیم تندخوانی کند 14- برای یادگیری بهتر ازتیترهای درشت روزنامه ها و یا کتابهای داستان استفاده کرده یا دور آن ها خط بکشد یا قیچی کند 14- با ترکیب ها مثل با کلمات دیگر را بسازد تا خزانه ی لغاتش بالا رود.
نکات ضروری برای آموزش باسینا 1- درخلال تمرین مثلاً آب کلمات دیگری بگوید که صدای آ داشته باشد. 2- درهرحرکت مثبت و پیشرفت اندک او را تشویق کنید 3- درحین آموزش مشکلات یادگیری او را شناسایی کنید و رفع نمایید.
4-قبل از خسته شدن آموزش را خاتمه دهید. تا علاقه ی او را از بین نرود.
5- فعالیت های متناسب با استعداد و توان یادگیری کودک باشد تفاوتهای درون فردی و بین فردی او را درنظر بگیرید.
6- اگر کودک خردسال است اول خواندن را به او یاد دهید بعد نوشتن را نکته : با استفاده از سینامی توان خواندن را از حدود سه سالگی با کودکان عادی وتیزهوش شروع کرد.
چگونگی ترمیم نارسا خوانی: مایکل باست و همکارش برای ترمیم مشکل کودکانی که دچار نارسا خوانی بینایی، یعنی دشواری درتداعی کلمات چاپی و معانی آنها هستند و از حس شنوایی سالمی برخوردارند روش فنوتیک را پیشنهاد می کنند. دراین روش آموزش از صداهای مجزا که تدریجاً باهم ترکیب می شوند و کلمات را به وجود می آورند شروع می شود. مربی چند حرف بی صدا را که از نظرصدا و ظاهر کاملاً متفاوتند مانند. م – س - ت بر می گزیند.سپس هریک از این حروف را بر کارتی تایپ می کند. آن گاه با نشان دادن آن حرف به کودک ، صدای آن را بیان می کند و کودک را نیز تشویق می کند تا صدای آن را تلفظ کند و بعد از این که کودک شکل و صدای حرف را آموخت از او خواسته می شود به کلماتی که با این حرف شروع می شود فکر کنند.
پس از فراگیری چند حرف بی صدا، فعالیت تغییر می کند و درتمرین دیگر ترکیب صداها ونیز حروف با صدا و به دنبال آن جملات ساده و کوتاه و درنهایت داستان به کودک آموخته می شود.
مایکل باست در این جا تأکید می کند. که هر چند آموزش از طریق شنوایی انجام می شود. اما هدف بهبود بخشیدن به مشکلات بینایی است . بنابراین فعالیت هایی چون جور کردن تصاویر و کلمات نوشتاری، نقاشی خطوط اصلی کلمات و اشیاء توصیه می شود . بدین گونه به کودک می آموزیم که هرکلمه شکل ومفهوم مشخص دارد . مایکل باست و همکارش برای ترمیم مشکل کودکانی که دچار نارسا خوانی شنوایی یعنی دشواری در تشخیص صداهای مختلف و یا توالی حافظ ی شنوایی هستند و از حس بینایی سالمی برخوردارند روش آموزش کل کلمه را به صورت نوشتاری توصیه می کنند.
برای مثال کارتی را که حاوی عکس سگ و نیزکلمه ی سگ است به کودک نشان می دهند و همزمان کلمه را بیان می کنند و از او بخواهند کلمه را تکرار کند یا درآموزش کلمه ی پریدن از کودک می خواهند که عملاً بپرد و بلافاصله کارت حاوی کلمه ی پریدن را به او نشان می دهند واو را تشویق به تلفظ آن می کنند.
منبع : کتاب : اختلالات یادگیری تألیف دکتر عزت الله نادری ودکتر مریم سیف مزاقی